Dil, sadece bir iletişim aracı değil, aynı zamanda milletler arasında bir köprüdür. Farklı dillerdeki ortak kelimelere bakarak, o ülkenin kültürüne dair yeni şeyler öğrenebiliriz. Türk dilleri ailesini inceleyecek olursak, birbirine benzeyen sözcükler de bulunmaktadır. Ancak bazı kelimeler var ki, Türkçede ve Azerbaycan Türkçesinde aynı yazılmasına rağmen bambaşka anlamlara gelen sözcüklere sahip. Biz de sizler için kelimelerin zamanla nasıl anlam kaymasına uğradığını bu içeriğimizde aktarmak istedik. Kafa karıştırıcı gibi görünse de bu kelimeler; öğrenmeyi kolaylaştırmakla kalmaz, aramızdaki akrabalık bağlarını da açıkça sizlere gösterecektir. Keyifli okumalar!
1. Tapmak-Bulmak
Tapmak kelimesi, köken bakımından tamamen öz Türkçe olup Azerbaycan Türkçesinde bulmak, erişmek anlamında kullanılmaktadır. Türkiye Türkçesine gelene kadar anlam kaymasına uğrasa da bizler de bu kelimeyi Tanrı’ya tapmak yani ibadet etmek, Tanrı’nın önünde eğilmek anlamında kullanmaktayız. Azerbaycan edebiyatının meşhur şairlerinden biri olan Ramiz Rövşen bir şiirinde tapmaq sözünü şu şekilde geçirmiştir. “Göyə qalxan tüstüdəmi, bir buludun üstündəmi, məsciddəmi, kilisədəmi, hansı dində tapım səni…” Burada yer edinen tapmaq sözü tamamen ibadet anlamından sıyrılmış, bulmak anlamıyla kullanılmıştır. Ayrıca “tapmaq” kelimesi bu cümlede insanın içsel yolculuğuna uzanan bir simge haline gelmektedir.
2. Yay-Yaz
İki lehçede de hemen hemen aynı anlamlara gelen ve Türkçe kökenli olan yay kelimesi esas olarak yaz anlamında kullanılmaktadır. Ünlü Azerbaycan ve İran şairi Şehriyar, meşhur şiirinde şöyle bir cümle yazmıştır: “indi yaya qış deyirem, sabıq qışa yay demişem” Türkçesi ise “şimdi yaza kış, kışa da yaz demişim.” Burada yay derken Türkçedeki yaz kelimesini karşılamaktadır. Fakat okçulukta kullanılan ve Türklerin sembollerinden biri olan yay kelimesi de aynı şekilde sık sık kullanılmaktadır. Her iki anlam da Türk kültüründe derin bir yere sahiptir ve günlük konuşmalarda bağlama göre anlaşılır. Böylece “yay” kelimesi hem doğanın döngüsünü hem de tarihî mirasımızı yansıtan çok yönlü bir kelime olarak karşımıza çıkmaktadır.
3. Pişik-Kedi
Pişik denildiğinde aklınıza ilk gelen anlamı tahmin etmek pekte zor değil. Türkçede, uzun süre sıcak havaya maruz kalanlarda oluşan deri tahrişi ve isilik hastalıklarını tanımlamak için kullanılan bir kelimedir. Fakat Azerbaycan’da pişik kediler için kullanılır ve köken olarak öz Türkçe olduğu bilinmektedir. Eskiden insanların kedilere piş piş ya da pıs pıs diye seslenmesinden yani ses taklidinden türeyen bir kelime olduğu düşünülmektedir. Doğada taklit edilen seslerin sonradan halk dilinde kullanılmasına bakarsak ortaya atılan bu görüş oldukça manidar bir anlam kazanmaktadır. “Pişik kimi yerində oturmaq” deyimi halk arasında “kedi gibi sakin uslu davranmak” anlamına gelip halkın dilinde yer edinmiş ve kültürel bir sembole dönüşmüştür.
4. Subay-Bekar
Subay kelimesi kökeni bakımından eski Kıpçak ve Oğuz lehçelerine dayanmaktadır. Eski Türkçede sü asker anlamına gelmektedir. Bay kelimesi ise hitap olarak kullanılmış, daha sonraları birleşerek subay kelimesine evrilmiştir. Esas anlam itibariyle eskiden hafif zırhlı süvari, bekar ve evlenmemiş erkekler için kullanılan öz Türkçe bir söz olup zamanla anlam kaymasına uğramıştır. Azerbaycan’da anlam olarak sadece bekar evlenmemiş insanlara özgü bir söz olmuştur. Osmanlı Devleti zamanında da henüz evlenmemiş asker anlamında bu kelime kullanılsa da zaman geçtikçe sadece ordu da bir rütbe olarak kalmıştır. Biraz kafa karıştırıcı gibi olsa da günümüz Türkiye’sinde bu kelime askeri personel için kullanılan söz olarak hâlâ yaşamaktadır.
5. Çöl-Dışarı
Bir diğer farklı anlama gelen kelimemiz çöldür. Azerbaycan’da dışarı, sokak anlamlarında kullanılan bu kelime Türkçede sıcak, kurak ve bitki örtüsünün az olduğu toprak parçalarını ifade etmede kullanılır. Örnek verecek olursak, “anam, qaranliq çöldə çox gəzmə dedi” burada çöl dışarı anlamında verilmiş, Türkçeye de aynen tercüme edilmektedir. Azerbaycan Türkçesinde bunun gibi bambaşka anlamlara gelen kelimeler, dilin köklü yapısını ortaya koyarken iki lehçe arasındaki kültürel ayrışımların da dili ne kadar etkilediğini açıkça bizlere göstermektedir. Bu kelimeleri kullanırken doğru anlamını kavramak iki taraf için önemli olup dilin renkli yapısını da gözler önüne sermektedir.
6. Kar-Sağır
Bir diğer farklı kelimelerden biri olan “kar” Türk dilindeki anlamın aksine sağır az işiten anlamlarında kullanılmaktadır. Kökeni bakımından Farsça olan bu kelime Gagavuz Türkçesi, Özbekçe ve Türkmenler arasında “kar kulak” olarak deyim anlamında yer edinmiştir. Türkçede kar kelimesi kışın oluşan bir hava olayını ifade ederken Azerbaycan’da bu söz “qar” şeklinde yazılmaktadır. Arada sadece bir harf farklı olarak telaffuz edilir. Bunun nedeni farklı coğrafyalarda var olan ses, ahenk ve telaffuz farklılıklarındandır. Elbette mevsimlerin soğuk getirisi de hafife alınmamalıdır. Azerbaycan Türkçesi, Türk diline en çok benzeyen lehçe olsa da bu gibi farklı kelimeler dilleri biraz olsun ayrıştırıp kendine has bir güzelliği ve zenginliği ortaya koymaktadır.
7. Ötmek-Geçmek
Ötmek kelimesi Azerbaycan Türkçesinde, zamanın geçişini ya da karşıdan karşıya geçmek anlamında kullanılıyorken Türkçede bu kelime bir kuşun çıkardığı ses, ahenkle ses vermek bağlamındadır. Örnek verecek olursak, “zaman tez ötür, gəncliyi qoru” cümlesindeki ötmek kelimesi zamanın hızlı aktığını ifade etmektedir. Yine mecazi anlamda, birisi başında geçen bir olayı anlatmak isterse şöyle bir cümle duyabiliriz, “Bu il çox çətinliklərdən ötdük.” Buradaki ötdük ifadesi zorluklardan geçtik anlamında yazılmıştır. Bunun yanı sıra, günlük konuşmalarda mesafe kat etmek veya bir noktayı geçmek anlamında da şu şekilde kullanılabilir: “On kilometrlik yolu tez ötərək şəhərə girdik.”
8. Dal-Arka
Türkiye’de farklı anlamda kullanılan ancak Azerbaycan Türkçesinde hâlâ yaşayan eski bir Türkçe kökenli kelime olup “dal”, orada “arka, arka taraf” anlamına gelir. Türkçede ise “dal” kelimesi, bir ağacın uzantısı olan dalı ifade eder. Azerbaycan Türkçesinden bir örnek vermek gerekirse, “Evin dalında uşaq var” denildiğinde, “evin arkasında çocuk var” anlamı kastedilir. Bu ve bunun gibi farklı anlamlara gelen kelimeler, hem iki ülke arasındaki kardeşlik bağını güçlendirir hem de dilin tarihî zenginliğini bizlere göstermektedir. Böyle kelimeler, dillerin kökeninin bir olduğunu anlatırken, zamanla farklı coğrafyalarda nasıl anlam kaymasına uğradığını da açıkça göstermektedir. Bu zenginlikler kültürel ve dilsel açıdan bizlere miras olarak kalmıştır.
9. Kişi-Erkek
Kişi kelimesi, Azerbaycan ve Türkiye başta olmak üzere birçok Türk lehçelerinde kullanılan bir sözcüktür. Asıl anlamı, insan birey olup hem kadın hem erkeği ifade etmekte kullanılmaktadır. Ancak Azerbaycan’da kişi kelimesi erkekler için kullanılan bir kelimedir. Örneğin “bugün okula çok kişi gelmedi” derken, insanların az olduğunu kastederiz fakat Azerbaycan’da bu şekilde kullanırsak, birçok erkeğin okula gelmediğini anlatmış oluruz. Bu durum, dillerimizdeki anlam çokluğunun iyi bir örneklerindendir. Kişi kelimesi günlük dilde de edebi metinlerde de çokça kullanılır ve bağlama göre anlaşılabilir. Bu sebeple yanlış anlaşılmamanız için anlam farklılığına dikkat edip ona göre açıklamanız hatalı iletişimin de önüne geçecektir.
10. Çatmak-Ulaşmak
Azerbaycan Türkçesinde çatmak kelimesi, bir yere varmak, gitmek veya varış noktasına ulaşmak anlamında kullanılır. Örneğin, “Biz şəhərə çatdıq” denildiğinde, insanların şehre ulaştığı kastedilmiş olur. Türkiye Türkçesinde ise kelime genellikle “tartışmak” ya da “kaşlarını çatmak” şeklinde mecaz anlamda kullanılabilir. Azerbaycan Türkçesinde aynı kökten gelen bu kelimenin farklı anlamlara sahip olması, dillerimiz arasındaki zenginliği ve kullanım bağlamına göre anlam değişimi olabileceğini göstermektedir. Bu tür kelimeleri anlamak, lehçeler arasındaki bağları ve tarihî kökenleri öğrenebilmek için kolaylık sağlayacaktır. Ayrıca, günlük konuşmada ve edebi metinlerde bağlamını dikkate alarak okumak, doğru anlamını kavramak için önemlidir.
