Osmanlı Devleti, asırlarca dünyanın bilinen çoğu topraklarında hüküm sürmüştür. 400 çadırdan bir cihan devleti kuran Osmanlılar, 18. yüzyıla kadar Avrupa’da ve Afrika’da ilerlerken daha sonra bölgesel bozulmalar ve zayıflayan bürokrasiyle düşüşe geçmiştir. Buna rağmen, uzun yıllar boyunca ayakta kalmayı başaran Osmanlı Devleti, nihayet I. Dünya Savaşı’na girmiş ve mağlubiyetin ardından ülke toprakları birer birer elden çıkmıştır. Tarih dendiğinde ise sadece siyasi boyutunu ve savaşları ele almamak gerekir. Padişahların hayatları, yaşam tarzları da o devletin yapısını ve karakterini anlamamızda yardımcı olacaktır. Osmanlı Devleti gerileme dönemi Padişahlarının hususi ve karakteristik özellikleri neydi, saltanatta kaldıkları süre boyunca ne tür vakalarla imtihan oldular? Gelin birlikte göz atalım.
22. III. Ahmed (1673-1736)
Osmanlı tahtına 1703 yılında geçen III. Ahmed döneminde önemli savaşlar olmuştur. Bu savaşlar ve ardından yapılan antlaşmalar Osmanlı Devleti’ni derinden sarsmış ve daha çok barışın ve diplomasinin konuşulduğu Lale Devri’ne girmelerine neden olmuştur. Olayları yakından takip ederek iç bölgeler ve Batı’yı gözlemleyerek bilgiler edinmiştir. III. Ahmed oldukça sanatsal yönü ağır ve şiiri seven bir padişahtır. Bununla beraber nişancılığı çok iyi ve yeri geldiğinde hiddetli bir mizaca sahip olabilmektedir. Çocukluğunda Farsça ve Arapça öğrenmiş, edebiyat ve tarihle de çokça ilgilenmiştir. Doğaya ve çiçeklere olan sevgisi onun naifliği hakkında da önemli bilgiler verir. Bu bilgiler Osmanlı devrinin gerileme ve zayıflama dönemi olarak padişahların genel özellikleri arasında yer almaktadır.
23. I. Mahmud (1696-1754)
Sultan I. Mahmud dönemi, Osmanlı Devleti’nin son zamanlardaki en parlak dönemlerinden biri olarak kabul edilir. II. Ahmed’in tahttan indirilmesinin ardından yönetimi eline almıştır. Savaşçı kimliği ve yönetimsel yetenekleriyle tanınan I. Mahmud, devletin içindeki yozlaşmayı temizlemeye çalışmış, özellikle saray yönetimine disiplin getirmiştir. I. Mahmud, dindar, zeki, bilgili, barış yanlısı, adil bir padişah olarak tanınır. Sebati mahlasıyla şiirler kaleme almış ve edebiyatla ilgilenmiştir. Ayrıca musikiye olan ilgisiyle bazı besteler yapmış ve kaynaklara göre tanburi olarak saz çalmıştır. Çiçeklere, özellikle lalelere olan sevgisi ve satranç meraklısı olduğu da bilinen özellikleri arasındadır. Dönem tarihçileri onu muammiri bilad yani ülkeleri imar eden ifadesiyle anlatarak saltanatı boyunca ülkesinin kültürel ve fiziksel kalkınmasına büyük katkılar sunduğunu söylemişlerdir.
24. III. Osman (1699-1757)
Tahta kısa süre kalan III. Osman, bu süre zarfında halkının huzur ve refah içinde yaşaması için çaba göstermiştir. Kaynaklarda, gösterişten uzak, sade bir yaşam süren ve gereksiz harcamalardan kaçınan bir padişah olarak anılmaktadır. Uzun yıllar kafes hayatı yaşadığı için kuşkucu bir yapıya sahipti ve insanlara kolay kolay güvenmeyen bir kişiliği vardır. Bu durum, onun zaman zaman sert ve sinirli bir mizaca sahip olmasına yol açmıştır. Kaynaklara göre, musikiye karşı olan ilgisizliği saraydaki kaliteli ve eğitimli sanatçıları uzaklaştırmasına neden olmuştur. Tebdili kıyafetle halkın arasına karışmış, pazarlarda dolaşarak bizzat alışveriş yapmıştır. Yalana ve rüşvete kesinlikle göz yummamış, kim olursa olsun suç işlediğini öğrendiğinde “En yakınım bile olsa affetmem” diyerek cezalandırmaktan çekinmemiştir.
25. III. Mustafa (1717-1774)
III. Mustafa, zeki, öngörülü ve karar verme yeteneği güçlü bir hükümdar olarak bilinmektedir. Devlet işlerine eğitim ve yeteneği doğrultusunda içtenlikle bağlı kalmış, aynı zamanda iyi niyetli, merhametli, yardımsever ve cömert bir karaktere sahip padişahtır. Gelenek ve göreneklerine sıkı sıkı bağlı olmuş her zaman adaletle disiplinli bir yönetim ortaya koymaya çalışmıştır. Kendisi de ağabeyi gibi kafes hayatı sürmüş Osmanlı Devleti’nin 26. Padişahı olmuştur. Eğitimine önem veren padişah fıkıh, kelam, kuran ve matematik fen bilimleri gibi dersler almış son derece akıllı ve kendini bilen biri olmuştur. Döneminde bazı yenilikler yapmak istemişse de özellikle yeniçerilerin karşı çıkacağını bildiğinden erken olduğunu düşünerek biraz uzak kalmayı tercih etmiştir.
26. I. Abdülhamid (1725-1789)
Küçük yaşta diğer şehzadelerin aldığı saray eğitimini almış Kuran, fıkıh, hadis Arapça tarih ve edebiyat gibi derslerle de ilgilenmiştir. Son dönem padişahları kafes hayatı sürdüğünden kendisi de kafeste yetişmiş özel hocalarla talim hayatını sürdürmüştür. I. Abdülhamid, devletin zor dönemlerinde başa geçmiş bu çalkantılı devirde devletin sorunlarını çözmeye çalışmıştır. Özellikle hazine sorunuyla ilgilenmiş boşalmakta olan hazine odasını arttırmak için düzenlemeler yapmaya çalışmıştır. Kaynaklarda belirtildiği üzere dindar, sakin ve sabırlı biri olarak anılmaktadır. Halkın sorunlarına da kulak veren birisi olmaya özen göstermiştir. Dönemindeki sarsıntıları yok etmeye çalışmış, isyanları bastırmakla meşgul olmuştur. Ayrıca Deniz Mühendisliği Okulu da bu dönemde faaliyete geçmiştir.
27. III. Selim (1761-1808)
III. Selim dönemi Osmanlı Devleti’nde köklü düzenlemelerin yapıldığı bir zaman olmuştur. Kendisi ordudaki yozlaşmaları fark etmiş her an isyan çıkartabilecek merkezi orduya karşı Nizam-ı Cedid adında yeni bir ordu kurdurmuştur. Ayrıca Batıyı yakından takip etmiş Avrupa tarzında okullar açmıştır. Halkın iyiliğini düşünerek bu tarz ıslahatlar yapsa da gelenekselci düşünceler isyanın çıkmasına sebep olmuştur. Özellikle Kabakçı Mustafa İsyanı patlak vermiş ve bu ayaklanmalar sonucunda padişah III. Selim tahtan indirilmiştir. Kendinden önceki diğer padişahlara nazaran musikiye çok önem vermiş şehzadelik yıllarında musiki eğitimi almıştır. Birçok müzisyenleri saray etrafında toplatmış ve sarayda eğitimler verdirmiştir. Osmanlı gerileme dönemi padişahlarının birçoğuna göre bu sanata değer veren yönü onun en iyi özellikleri arasında yer almaktadır.
28. IV. Mustafa (1779-1808)
IV. Mustafa yetiştiği dönemin şartlarından ötürü zayıf, kararsız ve duygusal biri olarak anılmaktadır. Devlet işlerinde pek deneyimi olmasa da eğitimine önem vermiş entelektüel biri olmak için çabalamıştır. Tahtta en kısa kalan padişahlardan biri olmuş ve sadece 1 yıl kadar Osmanlı Devleti’ni yönetmeye çalışmıştır. Gerileme dönemi olarak kısa süreliğine tahtta durması da diğer Osmanlı padişahlarının karşılaştıkları siyasi zorluklar gibi onun döneminde de mücadeleci davranması kendi özellikleri arasındadır. Son dönem padişahları gibi kendisi de kafes hayatı yaşamıştır. Bir önceki padişah 3. Selim zamanında yeniçerilerin şiddetle isyan ettiğini görmüş bundan dolayı da onlarla arasını yakın tutmaya özen göstermiştir. Tahta çıktığında tarihin en buhranlı dönemlerine tanıklık etmiş ve devlet yönetimindeki yetersizliği nedeniyle tahttan indirilip idam edilmiştir.
29. II. Mahmud (1785-1839)
II. Mahmud’un, kaynaklara göre sert ve sağlam bir karakteri olduğu belirtilmiş, ölümden dönmüş, hatta bunu bile soğukkanlılıkla atlatmıştır. Dirayetli ve azimli biri olarak bilinir. Amcası III. Selim gibi yeniliklere açık olmuş devlet içinde ve dışında birçok ıslahatın yapılmasına vesile olmuştur. En önemli olaylarından birisi de nihayet her daim isyan etmek üzere olan ve devleti sarsan yeniçerilerin ocağını kapatmak olmuştur. Merkezi otoriteyi sağlamlaştırmaya ve Avrupa tarzında modern devlet yapısı oluşturmaya çalışmıştır. Kılık kıyafetlerde de düzenlemeye gitmiş, fes bu dönemde ortaya çıkmıştır. Eğitim hayatı, klasik Osmanlı şehzadeleri gibi olmuştur. Fırsat buldukça yabancı basını takip etmiş, güzel yazmaya ve anlaşılır olmaya her zaman dikkat etmiştir. Dönemi oldukça çalkantılı geçmiş; İran, Rus savaşları ve Yunan isyanlarıyla dolu bir zaman yaşamıştır.
30. Abdülmecid (1823-1861)
Abdülmecid babası gibi batıya ilgi duymuş, eğitimini de Avrupai bir tarzda almıştır. Fransızcayı anadili gibi bilen biri olarak yeniliğe açık bir padişahtır. 17 yaşında tahta geçmiş ve kendisi içinde, Osmanlı Devleti içinde ciddi sorunların yaşandığı bir dönem olmuştur. Halkı birleştirmek için Osmanlıcık fikrini yaymaya çalışmış, Mustafa Reşit Paşa’ya Gülhane Hatt-ı Hümayun’u hazırlatmıştır. Bu fermana göre halkı her alanda eşit olarak görmüş devlet içindeki sorunları çözüme kavuşturmayı hedeflemiştir. Kendisi sık sık halkın içine karışmış, okulları ve kışlaları denetlemiş ve her zaman adaletle yaklaşmıştır. Musikiyi çok sevmiş özellikle Batı müziği ile ilgilenmiştir. Dönemin bir önemli özelliği de dış borçlanmanın ilk kez bu padişah zamanında yapılmasıdır. Kendisine verilmiş bu yönetime henüz 39 yaşında vefat ederek veda etmiştir.
31. Abdülaziz (1830 -1876)
Abdülaziz diğer padişahlara göre daha çok Türk kültürüyle ilgilenmeyi ve yaşamayı seçmiştir. Farklı kişisel yönleriyle bilinen padişah, içki ve sefahatten hiç haz etmemiştir. Avrupa taklitçiliğinden uzak durmuş, o yüzden de Fransızca ve Avrupa’nın ilim kültürüyle ilgilenmemiştir. Halbuki padişahlar genellikle batı dillerini iyi öğrenir gelişmeleri takip etmeye çalışırlardı. Türk musikisi ile arası çok iyi olmuş mükemmel derecede ney ve tavta çalmıştır. Dış dünyaya olan uzaklığı Avrupa’yı görerek değişmiş, sonrasında Batı tarzında yenilikler de yapmaya başlamıştır. Boş zamanlarını hattat olarak güzel yazıya ve resim çizmeye ayırarak değerlendirmiştir. Kişiliği sade, dindar olarak bilinmektedir. Dönemi çalkantılarla geçmiş, Karadağ ve Hersek’te karışıklıklar baş göstermiştir. Ayrıca Ruslarla da sorunlar dinmek bilmemiş, batıda sürekli isyanlar çıkmıştır.
32. V. Murad (1840-1904)
1861’de amcası Abdülaziz tahta çıkınca, V. Murad veliaht ilan edilmiştir. Şehzadelik döneminde Türkçe, Arapça, Fransızca, Osmanlı tarihi ve fen gibi dersler almış ayrıca Batı müziği ve piyano da öğrenmiştir. 1875’teki Hersek isyanı ve 1876’daki Bulgaristan ayaklanması gibi olaylarla Osmanlı Devleti zorluklarla karşı karşıya kalmıştır. V. Murad, Jön Türkler ile temas kurarak meşrutiyet ve demokrasi konularında fikir alışverişinde bulunmuştur. V. Murad tahta çıktığında akıl sağlığı pek de iyi değildir. Kısa süre sonra sağlığı daha da kötüye gidince tahttan indirilmiştir. Tahttan indirildikten sonra Çırağan Sarayı’nda yaşamış, ancak sağlığı hiç düzelmemiştir. 29 Ağustos 1904’te şeker hastalığından ölmüştür. Resim ve müzikle de ilgilenen V. Murad, mason teşkilatına girmesi ve aşırı içki içmesiyle bilinmektedir.
33. II. Abdülhamid (1842-1918)
II. Abdülhamit dönemi birçok toprakların kaybedildiği dönem olarak bilinse de bunun yanı sıra ülkenin bağımsızlığını savunduğu bir yönetim anlayışı ile hareket etmiştir. Eğitime olan ilgisi Osmanlı Devleti’nde bir sürü mekteplerin açılmasını ve faaliyet göstermesini sağlamıştır. Kendi eğitimini ise Arapça, Farsça, Fransızca dilleriyle, ayrıca tarih, edebiyat ve bilim dersleriyle zenginleştirmiştir. Resim ve Batı müziğine ilgi duymuş bunun yanında geleneksel bir Osmanlı yönetimine sahip olmuştur. Döneminde birçok askeri zorluklarla karşılaşmış bunun sonucunda otoriter yönetim sergileyerek özellikle İttihat ve terakkiye karşı sert tutumuyla bilinmektedir.
34. V. Mehmed (Reşad) (1844-1918)
V. Mehmed Reşat, gençlik yıllarında sarayda göz hapsinde tutulmuştur. Padişah olduğunda ise yönetim daha çok İttihat ve Terakki elinde olmuş kendisi siyasi olarak etkin rol oynayamamıştır. Sultan, bu yönetim çevresindeki uzaklığını fırsata çevirmiş ve kendisini edebi ve sanatsal olarak iyi yetiştirmeye adamıştır. Şiire olan ilgisiyle beraber Reşad mahlasıyla şiirler yazmış, Farsça, Arapça ve Fransızca’yı iyi öğrenmiştir. Yaşam tarzı oldukça sade olmuş aşırılıktan uzak kalmıştır. Boş vakitlerini değerlendirerek halkın arasına karışmış onların dertlerini dinlemiştir. O dönem Osmanlı Devleti’nde ağır savaşlar ve büyük toprak kayıpları yaşandığı için devletin yıkılmasına neden olacak bir sürece girilmiştir. Kısacası kendisi devletin muammalarından uzak dursa da kişisel gelişimine ve eğitimine önem vermiş; yaşlılığı boyunca çevresindekilerin de hürmetini görmüştür.
35. VI. Mehmed (Vahdeddin) (1861-1926)
Osmanlı Devleti’nin en buhranlı döneminde tahta çıkan Sultan Vahdeddin, içinde bulunduğu tüm zorluklara rağmen son derece yetenekli bir bestekâr olarak öne çıkmıştır. Kendi yapmış olduğu besteleri Avrupa’da da takdir edilmiş ve dinlenmiştir. Yapısı sert mizaçlı olarak bilinse de öfkesinin tez geçtiği de kaynaklara yazılmıştır. Bununla beraber çok fazla kuruntu yapar ve bunu etrafına yansıtırdı. Eğitimini medrese de tamamlamış ve özel hocalardan da ders aldığı aşikardır. Özellikle Fransızca, Arapça gibi dilleri iyi bilmesi de bunun bir göstergesidir. Zaman zaman karar vermekte zorlanmış bu durum onun otoritesini sarsmıştır. Sultan Vahdeddin, Türklük hareketini desteklese de dış güçlerin etkisini azaltmayı başaramamış; kimi zaman ise devletin varlığını sürdürebilmesi adına bu güçlerin himayesine girmeyi kabullenmiş ve bu konuda sessiz kalmıştır.
