Eski zamanlardan beri bilim insanları tarafından büyük bir gizem olarak görülen yıldırım topları, doğada çok nadir oluşan hava olaylarıdır. Tarihten beri insanların kafalarında sürekli karışıklıklar meydana getiren bu olay, günümüzdeki bilimsel gelişmeler sayesinde gizem olmaktan hemen hemen çıkmak üzere. Fırtınalı havalarda ender oluşan, oluştuklarında da mavi, sarı ve turuncu renkleriyle görülen bu yıldırım topları, yoğun yağışların oluşturduğu manyetik alanlar sonucu ortaya çıkıyor. Antik Yunan’dan beri büyük bir gizem olarak görülen bu doğa olayının detaylarını dergiCE ailesi olarak sizlere sunuyoruz. İşte kafa karıştıran hava olayı olan yıldırım topunun tüm detayları… İyi okumalar!
1. Yıldırım Topu
Her şeyden önce söylemek gerekir ki yıldırım topu son derece nadir görülen bir doğa olayıdır. Pek az insan tarafından gözle görülmüştür. Açıklamasını hikâyeleştirirsek şöyle gerçekleşiyor. Büyük ve şiddetli fırtınalı bir havada pencereden dışarıyı izliyorsunuz. Dışarıda yıldırımlar düşüyor, şimşekler çakıyor. Birden karanlığın içinde yavaşça hareket eden belirgin parlak bir ışık kümesi görüyorsunuz. Bu ışık kümesi giderek izlediğiniz pencereye doğru yaklaşıyor. Ürkütücü bir küre şeklinde size görünüyor. Siz büyülü gözlerle ne olduğunu anlayamadan da bu küre aniden patlıyor ve etrafa ışık saçıyor. Geride de sülfür kokusu ve tartışmalı bir hikâye bırakıyor.
2. Oluşumu
Yıldırım topu gökyüzünde büyük bulutların oluştuğu zamanlarda meydana gelir. Bulutlar oluştuğunda bünyelerindeki su parçacıkları birbirinden ayrılır. Pozitif yüklü parçalar yukarı çıkarken negatif olanlar yer küreye düşer. Yerküre de pozitif yüklü olduğundan bulutlardaki negatif yükü kendine çeker. Bundan sonra da havada iyonlaşmış bir hava kanalı oluşur. Tam da bu sırada bulutlarla yer arasındaki bağlantı kurulduğunda yıldırım düşer. Bu yıldırımın sıcaklığı 30.000’dir. Yani Güneş’teki yüzey sıcaklığının neredeyse 5 katı bir sıcaklık oluşur. Tüm bunlar buluşunca bir elektrik bağlantısı oluşur. Bu bağlantı ise silisyumların ayrılmasını tetikler. Toprağa düşen bu aşırı sıcaklık, topraktaki elementlerde bulunan silisyumu tepkimeye sokar.
3. Tepkimeler
Tepkimeye giren bu silisyumlar, bünyelerindeki oksijeni söker ve buharlaştırır. Buharlaşma sonucunda da oksijenler gaz kabarcığına dönüşür. Buharlaşan Silisyum havayla temas ettikten sonra tekrar soğur. Soğuyan Silisyumlar atmosferdeki oksijenle tekrar birleşir ve bir enerji kaynağı oluşturur. Bu enerji kaynağı da parlak bir ışık yayan yıldırım topudur. Kafa karıştıran bu hava olayı, yani yıldırım topunun detayları içerisindeki silisyumlar, oluşumunun baş nedenlerden biridir. Göze biraz bilimsel bir açıklama gibi gelebilir. Ancak bu açıklama bile gözlemler sonucunda yapılmıştır. Fakat yanılma payı yüksek olabilir. Doğada da bunun gibi daha nedeni tam olarak belli olmayan birçok vaka gerçekleşir.
4. Oluşumundaki Etmenler
Yıldırım topunun ortaya çıkmasında pek çok etmen bulunmaktadır. Araştırmalara göre kuvvetli fırtınaların ve yağışların olduğu bölgelerde hava sıcaklığının, toprak özelliklerinin, yağışların durumuna göre ortaya çıktığı tespit edilmiştir. Bunun dışında açık deniz ya da okyanuslarda görülmesi de başka bir durumdur. Denizcilerin verdikleri raporlarda yer alan tarifler bunu göstermektedir. Yine de bilim insanları, yıldırım toplarının neden oluştuğu konusunda daha fazla bilgi sahibi olabilmek için daha çok araştırma yapılması gerektiğini söylüyor. İleriki araştırmalar yıldırım toplarının içerisinde yer alan elektriksel plazlamanın yapısına yönelik olacaktır.
5. Tarihsel Kayıtlar
Antik Yunan’dan beri merak edilen yıldırım topları, o çağlarda mitolojiyle açıklanıyordu. Çünkü bilim temelleri daha yeni atılmıştı ve bu olayı aydınlatacak bir birikim yoktu. O zamanlarda bir mit ya da söylenti gibi yayılsa da ileriki çağlarda bilimin de gelişmesiyle bu olayı bilim insanları mantıksal çerçeveyle incelemeye başladılar. 1960 yıllarına kadar toplanan veriler ele alınırsa dünya nüfusunun %5’i bu olaya tanık olmuştu. Ele alınan başka bir araştırmada ise 10.000 rapor analiz edildi. O zamana kadar biriken raporlar dahi kimi araştırmacıları ikna etmeye yetmedi. Bunun bir şehir efsanesi olduğu varsayıldı. Daha sonraları laboratuvar ortamında bu durumu taklit etmeye çalıştılar ancak farklı koşullarda bir benzerini üretebildiler.
6. Görgü Tanıkları
Görgü tanıkları tarihin pek çok kesitinden oluşuyor. 1638 yılında İngiltere’nin Devon bölgesinde bir kilisenin çatısına isabet etmişti. Kuvvetli fırtına sonrası 2 metre çapındaki bir yıldırım topu neredeyse kiliseyi yok edecekti. Bu olayda 4 kişi öldü. Patlama sonrası kilisenin içi ağır sülfür kokan koyu ve yoğun bir dumanla kaplandı. Başka bir olay ise 1809 yılında bir İngiliz donanma gemisi olan HMS Warren Hastings’te yaşandı. Üç yıldırım topunun oluşması sonucunda 3 donanma eri öldü. Raporlara göre patlamadan sonra ağır bir sülfür kokusu yayıldığı belirtildi. Bu ve bunun gibi pek çok örneğin tarihte yaşandığı belgelenmiştir ve yıldırım toplarının ölümcül olduğuna karar verilmiştir.
7. Yapay Olarak Üretilme Denemeleri
Kafa karıştıran hava olayı yıldırım topunun detayları arasında yapay olarak üretilmeye çalışıldığı da bir gerçektir. Özellikle bilimin çoğu olayı açıklayacak kıvama gelmesinden sonra bilim insanları yıldırım topunu laboratuvar ortamında denemeye karar verdiler. Bazı deneyler doğal haline benzer görüntüler sergilemekteydi. Ancak gerçeğiyle aralarındaki ilişki tam olarak netleştirilememişti. Nikola Tesla da deney yapan kimseler arasındaydı. 38 milimetre çapında yıldırım topları ürettiğinin söylentileri ve bunu kanıtlar belgelere sahip olduğu düşünülmektedir. Fakat o daha çok yüksek voltaj ve güç üzerine araştırmalar yaptığından Tesla’nınki sadece meraktandı. Sonraki yıllarda uluslararası bilim komitelerinin de yaptığı deneyler soncunda bu toplara “Alışılmadık plazmalar” denmeye başlandı.
8. Hakkındaki Araştırmalar
Bu doğa olayının son derece nadir görülmesi ve gizemli olması sebebiyle hakkında birçok araştırma ve makale yazılmıştır. Birçok hipoteze konu olan yıldırım topu İngiliz fizikçi ve araştırmacı William Snow Harris tarafından 1843 yılında ve Fransız Jean Arago tarafından 1855 yılında bilim camiasına sokuldu. Sonraki yıllarda ortaya atılan Buharlaştırılmış Silikon Hipotezi, şu ana kadar elde edilen verilerle tam olarak uyuşmasa da kulağa mantıklı gelen hipotezlerden biridir. Yıldırımlar toprağa çarpar ve topraktaki silikon sıcaklıkla buharlaşır. Daha sonra buharlaşan silikonlar havayla temas ettiğinde tekrar soğur. Soğuyunca da tekrar oksijenle bağlanır ve ortaya enerji çıkar.
9. Sosyal Medya’daki Etkileri
Günümüz dünyasında yıldırım topları gibi tam olarak açıklanamayan doğa olayları her zaman ilginçliğini korur. Özellikle sosyal medya dünyasında popülerlik yarışı söz konusu olduğundan çok farklı şekillerde gösterilir. Bilgi kirliğinin aşırı derecede fazla olduğu internet dünyasında kiminin beğenip tasarladığı videolar veya görseller başkaları tarafından doğru kabul edilir. Çeşitli efektlerle elde edilen bu görüntülerin gerçek ya da sahte olduğunun anlaşılması zor bir durumdur. Kimileri tarafından gerçek olan görüntüler diğer paylaşımların bolluğundan dolayı sahte olarak dillendirilebilmektedir. Tam bu durumda doğru kaynaktan beslenmek çok daha önemli hale gelmiştir.
10. Gerçeklik Derecesi
Özetleyecek olursak geçmiş çağlardan beri gözlemlenen yıldırım düşmesi veya oluşan yıldırım topları, farklı inanışlara göre açıklandığında tanrısal bir işaret olarak görülmekteydi. Farklı toplulukların dinsel yorumlamaları, asırlar boyu toplumlarla beraber sonraki nesillere kadar aktarılmıştı. Bunun sonucunda bilim insanlarının ortaya attığı açıklamalar ile yöresel inanışlar çatışmış ve ortaya bir karmaşa çıkmıştır. Günümüzde bilimin de baskın duruma gelmesiyle yeni bulgular ortaya çıkmış ve yıldırım toplarının gerçek olup olmadığı kanıtlarla belgelenmeye başlanmıştır. Tüm bu olaylar çerçevesinde yapılan araştırmalar, kafa karıştıran hava olayı, yıldırım topunun detayları konusunda bizleri aydınlatmaya devam edecektir.