Türkler tarih boyunca, Hazar Denizi’nden başlayarak Orta Asya’nın kuzeydoğusuna, Çin’in derinlerinden Batıya geçerek güçlü devletler kurmuşlardır. Türk örf-adetleri o zamanlardan oluşmaya ve şekillenmeye başlamıştır. Türkler; var olduklarından beri bağımsızlığa ve egemenliğe önem vermiş, her zaman aile ve devlet yapısını korumaya çalışmıştır. Orta Asya’nın zor iklim şartlarına bağlı olarak göçebe bir hayat sürdürmüş ve hayvancılıkla uğraşmışlardır. Kadınlara verdiği değer, köleliğin olmaması Türklerin İslamiyet’ten önce de ne kadar adil bir toplum olduğunu göstermektedir. Peki, kadim Türk milletinin yaşadığı ilk topraklar nerelerdir, hiç araştırdınız mı? İşte sizler için bu bölgeleri özenle araştırdık. Keyifli okumalar!
1. Hakasya
Hakasya, Orta Sibirya’nın güneyinde yer alan kadim Türk milletinin yaşadığı ilk topraklar arasındadır. Etrafının dağlarla çevrili olması, bu bölgeyi soğuğa karşı koruyup yaşamaya uygun bir yer haline getirmiştir. O döneme ait Yenisey Yazıtları’nın burada bulunması ise Türk tarihine ışık tutmuş ve yeni kazılarla beraber birçok bilgiyi gün yüzüne çıkarmıştır. O dönemde yaşayan Kırgızların adı Çin kaynaklarında “Hıgısı” diye geçer. Daha sonra muhtemel ki kendilerine Hakas ismini vererek etnik bir gurup oluşturmuşlar. Günümüzde ise daha çok Avrupa şehirlerini andıran Hakasya’da çok fazla Rus yaşasa da orada Hakas Türkleri hâlâ yaşamakta ve kendi kültürlerini, dillerini korumaya devam etmektedirler.
2. Moğolistan
Genel olarak Moğolistan’ın her bir yerinde Türklerin izine rastlanır. Aralarından en meşhur bölge elbette kutsal başkent olan Orhun Irmağı çevresindeki Ötüken’dir. Türkler için Ötüken’in ayrı bir yeri vardır. Bölgenin en yüksek rakımına sahip şehir olduğundan dolayı Gök Tengri’ye yakın olduklarına inanırlar. Türklerin cenaze merasimleri genelde Ötüken’de olurdu. Orhun Tola Irmağı’nda eski Türk yazıtlarına, heykellere ve balballara çokça rastlanmıştır. Hakasya’dan buraya göç ederek gelen Türkler zamanla buraları Türkleştirseler de günümüzde çoğunluğu Moğol halkıdır. Buna rağmen bölgede hâlâ Türk kökenli, Hotonlar, Duhalar, Tuvalar ve Kazaklar yaşamaktadır.
3. Doğu Türkistan
Doğu Türkistan denildiğinde daha çok Çin’in batısı yani günümüzdeki Uygur Türkleri’nin yaşadığı bölge ilk akla gelir. Ancak bundan yüzyıllar önce Doğu Türkistan bölgesi, Orta Asya’ya verilen genel bir isimdir. Buna göre Horosan’dan başlayıp Afganistan’ı içine alarak Çin’e kadar ulaşan bölgeye Doğu Türkistan denir. Bu yol güzergâhında en önemli ticaret yollarından biri olan İpek Yolu bulunur. Bu bölgede Türkler büyük devletler kurmuştur. Özellikle Hunlar, Göktürkler ve onları yıkan Uygurlar burada şehirler kurup yerleşik hayata geçmeye başlamışlardır. Çinliler tarafından istilaya maruz kalmış ve sindirilmeye çalışılmıştır. Günümüzde hâlâ Uygur Türkleri kendi dilini, inancını ve kültürünü korumaya çalışmaktadır.
4. Kazakistan
Orta Asya’da yer alan bir başka Türk yerleşim yerlerinden birisi olan Kazakistan, MÖ 3 binlerden itibaren günümüze kadar kesin bir Türk yurdu olmuştur. Büyük Hun İmparatorluğu’ndan sonra bu bölge Akhunlar, Avarlar ve Kanglılar için yurt haline gelmiştir. Eski ismi Yesi olan günümüzde ise Türkistan dediğimiz şehrinde Yeseviyye tarikatının kurucusu olan Hoca Ahmet Yesevi’nin kabri bulunmaktadır. Türbe Türkiye Cumhuriyeti tarafından restore edilmiştir. Kazakistan bölgesi 13. yüzyılda Moğolların hâkimiyetine girse de 15. yüzyılda Kazak Hanlığı kurularak Kazak kimliği ve milleti yeniden yeşermiştir. Uzun süre Rusya tesirinde kalan Kazakistan, 91 yılında bağımsızlığını ilan ederek, kendi cumhuriyetini kurmuştur.
5. Özbekistan
Türk dünyasının Türkiye Cumhuriyeti’nden sonra gelen en kalabalık devleti Özbekistan’dır. Orta Asya’nın en çok âlimleri, öğretmenleri burada yetişmiştir. Fatih döneminde Özbekistan’dan gelen âlimler Anadolu’yu, Batı’yı ve diğer Müslüman Türk dünyasını derinden etkilemişlerdir. Ali Kuşçu, İbn Sina bunlardan sadece birkaçıdır. 6. yüzyılda Göktürk Kağanlığı’nın bir parçası olmuş ve Karahanlıların hâkimiyetine girmiştir. Daha sonra Moğollar sahip çıksa da Emir Timur Semerkant başta olmak üzere Buhara, Hive ve diğer pek çok şehirleri etkisi altına almış; Orta Asya Türklerini bir arada yaşatmayı başarmıştır. Özbekistan’da Rusya tarafından dini ve kültürel olarak sömürülse de 91 yılında Sovyet Rusya parçalandığında bağımsızlığını eline almıştır.
6. Kırgızistan
Kırgızistan, en eski Türk boylarından birinin ismini taşıyan bir ülkedir. Ülkenin pek çok yerinde Türklere ait binlerce kalıntı heykeller ve balballar vardır. Ülke dağlarla çevrilidir. Tanrı Dağları, Ala Dağları burada bulunur. Kırgızlar diyarı, en eski Türk Devletlerine ev sahipliği yapmıştır. Diğer devletlerde olduğu gibi, Göktürklerin himayesine girmiş, Uygurlarla iş birliği yapıp daha sonra Göktürk Devleti’ni yıkmışlardır. Çok zengin bir kültüre sahiptir. Manas Destan’ı Kırgızlara ait olup dünyanın en uzun destanı olarak korunma altına alınmıştır. Doğal güzellikleri arasında Issık Gölü de burada bulunur. Kırgızistan ise diğerleri gibi 91 yılında müstakil olmuş, bağımsız Türk Cumhuriyetlerinden birisi haline gelmiştir.
7. Türkmenistan
Türkmen yurdu, Hazar Denizi’nin doğusunda bulunan 91 yılında bağımsızlığını kazanmış bir ülkedir. Büyük bir kısmı çöllerle kaplıdır. 8. ve 9. yüzyıllarda İslamın tanınmasıyla Karahanlılar ve Gazneliler’in yönetimine geçmiştir. Cengiz Han dönemi öncesinde bölgede Selçukluların valiliğinde Harezmşahlar hâkim olmuştur. Bir süre sonra Selçukluların hâkimiyetine girmiş, ancak Moğol istilaları ile Selçuklu Devleti zayıflamaya başlayınca Moğollar yurdu ele geçirmiş ve en önemli şehirlerinden birisi olan Mevr ve Nişapur’a ciddi zararlar vermişlerdir. Selçuklu Devleti’nin merkezi otoritesinin zayıflamasıyla da Türkmenler uzun süre Hive, Buhara ve İran’daki Türk devletlerinin yanlarına göçmüşlerdir.
8. Afganistan
Ülkenin kuzeyine Güney Türkistan denir. İskender’in bölgeye akın yapmasıyla Afganistan’a birçok Türkün göç ettiğini görüyoruz. O zamandan bu yana kadim Türk milletinin yaşadığı ilk topraklar arasında yer alır. Yüeçiler, Kuzeybatı Çin’den bu bölgeye gelerek Kuşan Devleti’ni kurmuşlardır. Sonrasında 358 yıllarında Akhunlar burayı ele geçirmiştir. Göktürk Devlet’i ise Sasaniler ile birlik olup Akhunlar’ı tarih sahnesinden siler ve bu toprakları paylaşırlar. Daha sonra Sasaniler ile sorun yaşayan Göktürkler, Sasanilere karşı savaşırlar. Ardından yerel Afganistan halkları Gurular yönetimini ele almışlardır. Afganistan’da hâlâ Özbekler, Kırgızlar ve Hazara dediğimiz Türk kökenli etnik gruplar yaşamaktadır.
9. Kuzey ve Orta Çin
İç Moğolistan, tarihin en erken dönemlerine kadar Türk yurdu olmuştur. MÖ 2250 yıllarına gidebilen belgelerde ilk Hunların burada yaşadıkları görülmüştür. Tabgaç Devleti, Gök Türkler ve Uygurlar bu bölgeyi içine almıştır. Dolayısıyla MS 10. yüzyıla kadar daimi Türk yurdu olmuştur. Hatta Çinlilerin yazmış olduğu tutanaklarda bölgenin Türk kökenli toplulukları tarafından yerleşik hale geldiği açıkça görülmektedir. Türklerin başka coğrafyalara göç etmesiyle beraber boşalan bölgeyi Moğollar ele geçirmiştir. Burada kültürel yıkımlar yapmış ve yaşayan milletleri zorunlu göçe mahkûm etmişlerdir. Gittikçe bölge Moğollaşmaya başlamıştır. Bundan dolayıdır ki bölge İç Moğolistan olarak anılmaktadır.
10. İran
Tarih boyunca bu bölgeye, Fars kökenli Medler, Persler ardından Sasaniler hükmetmiştir. 7. yüzyılda Hz. Ömer zamanında bölge Arap hâkimiyetine girmiş ve İslamlaşmaya başlamıştır. Bu tarihten itibaren Türkler, İran’ın Kuzeydoğu bölgesine göç ederek yerleşmeye başlamışlar. 11. yüzyılda ise Selçuklular tarafından bölgenin büyük kısmı egemenlik altına alınmış ve zamanla Moğolların istilasına uğramıştır. Moğol yıkımından kaçan Türkler ve diğer milletler, Anadolu’nun belli bölgelerine yayılmış ve yeni yurtlar aramışlardır. Günümüzde bu bölgede Azerbaycan Türkleri çoğunluğu oluştururken, Türkmenler, Farslar ve Kürtler yaşamaktadırlar. Bölgenin genelinde Azerbaycan Türkçesi konuşulmakta ve Azerbaycan kültürü hüküm göstermektedir.
