Wikipedia, vikipediciler olarak bilinen topluluk tarafından yazılıp yönetilen çevrim içi bir ansiklopedidir. Özgür içerikler üreten bir ansiklopedi olarak 15 Ocak 2001 yılında ilk tasarımı yapılmıştır. Nupedia’dan türemiş olan Wikipedia, çeviri ya da makalelere hızlı ve kolay şekilde ulaşmayı sağlamayı amaçlamaktadır. İnternet ansiklopedisi olarak Wikipedia’nın ortaya çıkış hikâyesi ilginç bilgilerle doludur. Hatta Wikipedia’nın kavramsal ve teknolojik temelleri, 2001 yılı öncesine de dayanır. Online ansiklopedi fikri ilk olarak Rick Gates tarafından 1993 yılında dile getirilmiştir. Ancak 1998 yılında Richard Stallman tarafından öneriye sunulmuştur. Eğer siz de Wikipedia’nın nasıl kurulduğunu merak ediyorsanız, gelin birlikte keşfedelim.
1. İnternet Ansiklopedisi Fikrinin Doğuşu
İnternet ansiklopedisi veya çevrim içi ansiklopedi olarak da isimlendirilen Wikipedia, aslında online erişimli bir arşivdir. 1990’lı yıllarda, internetin yaygınlaşmasıyla birlikte bilgiye erişmek oldukça zor ve güvencesizdi. Çoğu akademisyen bilgiye dijital ortamda, düzenli bir şekilde erişebileceği ücretsiz bir platform arıyordu. O tarihlerde ansiklopediler basılı olarak satılıyor ve güncellenmesi seneler alıyordu. Bu durum, internet hızıyla dijital dönüşüm yaşadı ve bilginin birleşmesinin temellerini attı. Jimmy Wales, internet ortamında herkese açık bir ansiklopedi kurmak istiyordu. Ancak Nupedia gibi çok kurallı ve yavaş bir platform kurdu. Larry Sanger, süreci hızlandırmak için “wiki” isimli hızlı düzenleme teknolojisini önerdi.
2. Wikipedia’nın Arkasındaki İlk Şirket
Wikipedia projesi başlamadan önce, Bomis isimli küçük bir şirket internet ansiklopedisine destek veriyordu. Bomis şirketi, 1996 yılında Jimmy Wales tarafından web portalı olarak kuruldu. Bu şirket, Wikipedia’nın selefi olan kendisinden önceki Nupedia isimli kontrol edilmiş ansiklopedinin finansmanını sağlamıştır. Aynı zamanda Nupedia’nın ev sahipliğini de yapmıştır. Wikipedia’nın ilk adımlarında, Bomis şirketinin desteği projenin ayakta kalmasına yardımcı oldu. Proje günden güne büyüdükçe bağımsız kuruma duyulan ihtiyacı da arttırdı. Bu proje, vakıflaşma sürecine giderek Bomis şirketinden bağımsız hale gelmiş ve ücretsiz bir şekilde hizmet vermeye devam etmiştir.
3. Wikipedia’nın Hızına Yetişemeyen Nupedia
Nupedia, uzmanlar tarafından İngilizce olarak yazılan ve akademik doğruluk hedefleyen web tabanlı bir ansiklopedidir. Wikipedia’nın öncüsü olmakla birlikte, katı editörlük süreçleri nedeniyle içerik üretimi son derece yavaş kalmıştır. Bir makalenin yayınlanma süreci aylarca sürdüğü için proje gelişimini yavaşlatmıştır. Nupedia, Bomis şirketi tarafından kurulmuş ve platformun baş yazarları; Larry Sanger ile Jimmy Wales olmuştur. Ancak Nupedia, zamanla internet hızına yetişememiş ve yavaş kalmıştır. Bu durum, kullanıcıların sabırsız tavrıyla ters düşmüştür. Bir yandan akademik kalitenin korunması amaçlandığı için Wikipedia kuruluş süreci hızla başlamıştır.
4. Larry Sanger ve Jimmy Wales’in Tanışması
Jimmy Wales ve Larry Sanger, Wikipedia projesinin yönünü belirleyen önemli isimlerdir. Wales, büyük tutkusu nedeniyle bu çevrim içi ansiklopediye fon sağladı. 1990’lı yılların başında, online bir tartışma grubunu yöneten ve objektivizm felsefesine gönül veren Wales, felsefeye şüpheyle yaklaşan Larry Sanger ile karşılaştı. İkilinin proje hakkındaki tartışmaları yıllar alsa da projenin sürdürülmesi gerektiği kararıyla devam etti. Sanger’in bu projeye akademik düzen getirmesi, Wales’in güçlü fon kaynağı, projenin ilerlemesini sağladı. Sanger’in yenilik arayışı ile Wales’in bilgiye özgürce ulaşma hayali bütünleşti. İkilinin çatıştığı konular, Wikipedia’nın kuruluşunu hızlandırdı. Böylece Wikipedia’nın temelleri atılmış oldu.
5. Wiki Teknolojisinin Keşfedilmesi
Wiki teknolojisinin keşfi 1995 yılına kadar uzanır. Wikipedia’nın ortaya çıkış hikâyesi internet ansiklopedisi kavramının teknolojik süreçlerini de kapsar. Bu teknoloji, Amerikalı yazılımcı, Ward Cunningham tarafından keşfedilmiştir. Cunningham, internet kullanıcılarının web sayfası üzerinden kolayca bilgiye erişebilmelerini hayal ediyordu. Bu nedenle “herkesin anında katkı sağlayabileceği” bir fikri ortaya attı. Cunningham bu sisteme, Hawaii dilinde hızlı anlamına gelen “wiki-wiki” ismini vermiştir. İlk ismi “WikiWikiWeb” olmuştur ve Wikipedia projesi buradan ilham alınarak oluşturulmuştur. Wikipedia’nın metinleri anında düzenleyip kaydetmesi bilginin sürekli güncellenmesini sağlamıştır.
6. Nupedia’dan Wikipedia’ya Geçiş
Nupedia, çok dilli çevrimiçi bir ansiklopedi olarak kullanılmıştır. Editörlüğünü Larry Sanger üstlenmiş ve Mart 2000 ile Eylül 2003 yılları arasında faaliyette kalmıştır. Nupedia’nın “wiki” tabanlı güncellemeleri olmamıştır. Makalelerin yayına girmeden önce yedi adımlı onay sürecinden geçmesi gerekiyordu. Nupedia’nın kuralları çok katıydı ve bu kuralları önceden belirleyen bir uzman kadrosu vardı. Nupedia henüz ilk yılındayken 21 makalesi bulunuyordu. Ancak Wikipedia’nın ilk ayından 200 makaleye sahip olması hızını ortaya koymasına yardımcı oldu. Öncesinde Wikipedia, Nupedia’nın yan projesi olarak açılsa da “wiki” teknolojisi hız kazandı ve Nupedia’nın önüne geçti.
7. Wikimedia Vakfı’nın Kurulması
Wikipedia’nın hızla büyüme kaydetmesi, bağımsız bir yönetime olan ihtiyacı doğurdu. Jimmy Wales tarafından 2003 yılında Florida’nın St. Petersburg kentinde kuruldu. Wales, Wikimedia Vakfı Mütevelli Heyeti’nin kurulduğu günden beri vakfa üyedir. Ayrıca 2003-2006 yılları arasında vakfın resmi olarak başkanlığını yapmıştır. Ardından, kâr amacı gütmeyen Wikimedia Vakfı’nı (WMF) kurmuştur. Vakfın asıl amacı, Wikipedia’ya ve açılabilecek yan projelere destek alabilmekti. Gönüllülerin de verdiği destekle topluluk yönetimi güçlendirildi. Böylece Wikipedia projesi bir şirket değil, dünya mirası haline geldi. Günümüzde de Wikipedia Vakfı, bu global projenin kalbi olarak çalışmaya devam etmektedir.
8. Wikipedia’ya Olan Bağış Desteği
Wikipedia, bilginin ticari çıkarlardan korunması ve evrensel erişimin kolaylaşmasını amaçlayan çevrim içi bir projedir. 2003 yılında hızla büyümesi nedeniyle teknik, bakım ve sunucu ihtiyaçları artmaya başladı. Bunun üzerine Jimmy Wales, Wikimedia Vakfı’nı kurdu ve kendi iradesi ile reklamları kabul etmedi. Çünkü reklamlar, içeriklerin tarafsızlığıyla ters düşüyordu. Tam burada Wikipedia’nın devam edebilmesi için kullanıcılardan gelen bağışlar devreye girdi. Bu durum, Wikipedia’nın halk ansiklopedisi olmasını sağladı. Kurulduğu günden beri, milyarlarca tıklanma alsa da reklamsız şekilde ilerlemeye devam etti. 2003 yılından günümüze kadar bireysel bağışlarla ayakta kalmayı başarmıştır.
9. Küreselleşme ve Çok Dilli Yayılım
Wikipedia’nın çok dilli olma temelleri, sitenin kurulduğu günden beri devam eden özelliktir. İngilizce sürüm açıldıktan çok kısa bir süre sonra, Japonca, Almanca ve Fransızca gibi yabancı diller eklenmeye başladı. 2003 yılında Wikimedia Vakfı’nın kuruluşu, küresel organizasyonun güçlenmesine katkı sağladı. Çok dilli yayılımın en hızlı olduğu yıllar; 2004 ve 2006 arasıdır. Milyonlarca katkı ile İspanyolca, Rusça, Çince ve Arapça sürümler de eklenmeye başladı. 2010 yılında, Wikipedia’nın çok dilli olma kimliğinin yanı sıra, farklı kültürlere de açık olması küresel bilgi paylaşımını artırmıştır. Wikipedia’nın yerel editörleri, kendi bölgelerinin tarihi ve kültürünü platforma ekleyerek, küresel bir bilgi ağı oluşturmuş oldu.
10. Günümüz Wikipedia’sının İnternet Belleği
Günümüzde hepimizin sık sık kullandığı güvenilir bir kaynak olan Wikipedia, dünya çapında tanınan büyük bir dijital arşivdir. Her gün düzenli olarak yapılan güncellemeler, bilginin taze kalmasını sağlamaktadır. Wikipedia’nın arşivine gündemdeki olayların anında düşmesi hızını kanıtlar niteliktedir. İlginç bir ortaya çıkış hikâyesi olan Wikipedia’nın internet ansiklopedisi olarak hızla tanınması tüm sürecin etkisiyle mümkün oldu. Bu hızından dolayı, “internet hafızası” olarak da isimlendirilmektedir. Online bir ansiklopedi olmaktan çok yaşayan bir arşivdir. Topluluk modeli nedeniyle günden güne gelişmeye devam ediyor. Wikipedia teknolojisi, dijital çağın en önemli bellek merkezi olarak ön planda kalmayı başarıyor.
