Black Friday terimi, hemen herkesin duyduğu bir terim olsa da, ne anlama geldiği ve nasıl bir çılgınlık yarattığı tam olarak bilinmeyen bir konudur. Küreselleşme ve teknolojinin etkisiyle, bugün sadece bir alışveriş çılgınlığının ötesine geçmiş, adeta bir kült haline gelmiştir. Uzun kuyruklar, kontrolsüz kredi kartları, şişirilmiş indirimler ve mağazalara hücum eden kalabalıklar… Tüm bunlar, “kaçırılmaması gereken” fırsatlar olarak görülse de, Black Friday’in perde arkasında kalan gerçekleri de göz ardı etmemek gerekir. Tarihçesinden bilinmeyen yönlerine, çılgınlığı andıran olaylardan rekabete, göz önüne gelmeyen rakamlardan şaşırtıcı sonuçlara kadar, işte Black Friday hakkında ilginç gerçekler…
1. Büyük Çılgınlık ve Büyük Çöküş
Olumsuz bir ifade olarak andığımız Black Friday, aslında çok farklı bir geçmişe sahip. Bugün çılgın bir alışveriş etkinliği olarak karşımıza çıksa da Black Friday hakkında tarihi gerçekler oldukça farklı. 1860’lı yıllarda Amerika Birleşik Devletleri hükümeti, iç savaşın yarattığı ekonomik buhranı atlatmak ve toplumda sosyal hayatı canlandırmak için Şükran Günü’nün ulusal bir bayram olmasını önerir. Kasım ayının son perşembesinde bu kutlamanın yapılması öngörülür. Bu günleri takip eden ilk Cuma günü ise alışveriş yapılması ve özellikle yakınlara hediye alma geleneği ortaya çıkar. Zaman içerisinde bu alışveriş olayı bir şölene dönüşür. Noel ve tatil planları da buna göre yapılmaya başlar.
2. Geçit Törenlerinin Yeri
Zaman içerisinde bu şölensi etkinlikler planlı ve organize hale gelir. Sonrasında ülke çapında birçok etkinlik hayata geçirilir. Bunlardan birinde de Şükran Günü başlangıcında geçit töreni yapılır. Bu geçit töreninin ardından mağazalar alışveriş için açılır. Çok sonradan adı Black Friday konulacak bu şölenler; bugünkü çılgınlığın bilinmeyen tetikleyicisi, ileride heyecanlı bekleyişlerin sebebi olacaktır. Geçit törenleri o kadar önemli bir yer tutar ki, ABD halkı için her yıl beklenen bir şölen haline gelir. Birçok mağaza ya da kuruluş bu şölene sponsor olmak ister. Bu etkinlikler, büyük şehirde ve dahası küçük kasabalarda büyük kalabalıklar toplar. Sonrasında toplu alışveriş dönemleri haline gelecektir.
3. Şükran Günü Etkisi
Kasım ayının son perşembesi Şükran Günü, gerçekte Amerikan halkının nimetlere şükranlarını göstermek için yemek sofrasında bir araya geldikleri bir gündür. Anlatılanlara göre başlangıcı ilk İngiliz kolonicilerin yerleştikleri Plymouth’taki yerlilerle hasadı kutlamak için elindeki ürünleri paylaşmak üzere yemek düzenlemesi ile başlıyor. Bazı anlatılarda ise bunun tersi olduğu söyleniyor. Ancak her iki halde de koloniciler ile yerlilerin hasatta yemek yemeleri söz konusudur. Yıllar sonra bu durum, ABD halkı için Kızılderili halkla yenen yemekten koparılarak, ulusal aile ve dinsel içeriklere atfedilmiş sembolik bir hal alacaktır. Kuşkusuz günümüzde Kızılderili toplumu için artık pek de kutlanacak bir gün değil.
4. Kara Cuma Denilmesinin Nedeni
Bugüne neden kara denildiğine dair farklı senaryolar var. Bunlardan birisi; müşterilerde zamanla yerleşen, büyük indirimler olacağı beklentisi ve sabahı beklemeden gün aydınlanmadan, hatta bazen gece yarısında dükkanların açılmasına dayanıyor. Karanlıkta açılan mağazalara atfen kara cuma deniliyor. Bir başka iddia ise; bu günlerde yaşanan istenmeyen olayların ve kayıpların yaşanmasına dayandırılır. Üçüncü iddiaya göre bu dönemlerde mağazalarda, trafikte, kentlerde yaşanan keşmekeş ve çileyi yansıtıyor. Son olarak eskiye dayandırılan muhasebe temelli bir başka iddia ise, işletmelerin, alışverişlerin zararlarını işaret ettikleri kırmızı döneme karşın alışverişin hareketlendiği Şükran Günü ve o dönemin karlılığını yansıtmasıdır.
5. Yeni Bir Resmi Ad
ABD’nin 16. başkanı Abraham Lincoln, 1863 yılında Kasım ayının son perşembesi olan Şükran gününün tatil olmasını düşünür. Bu fikir, 1939 yılında dönemin başkanı Roosevelt tarafından imzalanan bir kararla resmileşir. Böylelikle Şükran Günü Kasım’ın dördüncü Perşembe gününe taşınır. Ancak 1939 yılında Kasım ayının beş Perşembe olması sebebiyle karışıklık çıkar. Halk dördüncü Perşembe gününde kutlar fakat son Perşembe beşinci haftaya denk gelmektedir. Bu karışıklığı önlemek için de 1941’de Kasım ayının dördüncü Cuması için kongre karar alır ve resmileştirir. Roosevelt’in bu hamlesi Black Friday’in temelini atar. Ancak Black Friday adı, ilk kez 1961 yılında gazetelerde yer alır.
6. Ulusaldan Evrensele Dönüşüm
2000’li yıllara gelindiğinde bu uygulamaların ABD genelinde yayıldığını ve sonrasında da tüm dünyaya evrildiğini görüyoruz. Özellikle internet teknolojisinin yaygınlaşması ve gelişimi ile birlikte küresel bir yaygınlığa kavuşmuştur. Tabii bu dönüşümde küresel sermayenin önemli bir kısmını oluşturan ve devletler üzerinde de etkiye sahip çok uluslu şirketlerin de etkisi var. Ancak yerel bir kutlama biçimi olan Şükran Gününün, başlangıçtaki dinsel bağlamından zamanla koparak küresel bir alışveriş çılgınlığına dönüştüğünü söyleyebiliriz. Black Friday çılgınlığı öyle bir hal almıştır ki; bugün hakkında bilgi sahibi olmadığımız bilinmeyen ülkelerde dahi kutlanarak, ilginç gerçekler listemizde yerini aldı.
7. Tüketim Alışkanlıklarını Değiştirmesi
Black Friday çılgınlığı arkasında psikolojik motiflerin yatması, bize bu şölen hakkında bilinmeyen gerçekler olduğunu gösteriyor. Genelde insanlar pazarlık yaparak kâr elde etmeyi sever. Pazarlama taktikleri arasında ilk önce insanlarda “Kârlı bir iş yaptım!” hissi uyandırılır. FOMO korkusu yani fırsatı kaçırma korkusu, burada oldukça etkilidir. İnsanlar o anda “bunu kaçırmamalıyım” hissiyle satın alır. Ancak küçük ve kabul edilebilecek bir fiyatla karşılaştıktan sonra, diğer ürünlerde fiyata dikkat etmeden satın almaya zemin hazırlanabilir. Özellikle yalnızlıktan, depresyondan, gerçeklerden kaçmak isteyen insanların satın alarak can sıkıntısından kurtulma çabası da bu olgunun arkasındaki sebeplerden biridir.
8. Black Friday’i Gölgede Bırakan Bekarlar Günü
1990’larda bir grup Çinli üniversite öğrencisi, bekar kalmalarını kutlamak için kendi aralarında hediye alışverişinde bulunur. Yalnız yaşayan bireylerin gücünü göstermek için başlattığı Kahraman Bekarlar Günü hareketi bu şekilde ortaya çıkar. Ancak insanların potansiyel tüketim gücünü keşfeden şirketler, bu günde kampanyalı alışveriş deneyimi ve indirimler sunmaya başlar. Özellikle 11 Kasım (11.11) tarihine odaklanarak yaygınlaştı. Yaygınlaşan bu tarih, Çin’de argo bir sözcük olan “çıplak dal” ifadesine benzeyen ve “bekar”ları temsil eden bir görselliğe sahip. Sadece 11 Kasım 2009’da başlatılan büyük indirim kampanyası, bir günde 7.8 milyon dolarlık bir satış hacmine ulaştı. 2017 yılına gelindiğinde ise bu hacim, 25 milyar dolarlık devasa bir büyüklüğe evrildi.
9. Black Friday Döneminde Yaşanan Vakalar
Black Friday’e çılgınlık denmesinin altında yatan sebeplerinden birisi de kimi zaman gülünç ve nadiren de olsa meydana gelen asayiş olaylarıdır. Öyle ki; bazen bu olaylar ciddi adli vakalara dönüşmektedir. Black Friday çılgınlığı hakkında medyaya düşmemiş bilinmeyen hatta unutturulmak istenen gerçekler olabilir. Sadece 2006 yılından 2021 yılına kadar geçen 15 yıllık bir zaman diliminde 17 can kaybı yaşanmış ve 125 yaralanma ile karşılaşılmıştır. Vakalar, genellikle ürünü almak için müşteriler arasında çıkan arbededen kaynaklanıyor. Ayrıca her yıl güvenlik güçleri, bazı durumlarda oluşan izdihamı dağıtmak için kalabalığa müdahale etmek zorunda kalıyor. Bu dönemlerde ihbar edilen vaka sayılarında ise ciddi artışlar oluyor.
10. Rakamlarla Black Friday Çılgınlığı
Black Friday satışları Dünya çapında 2022 yılında bir önceki yıla göre %3,5 artarak 63,5 milyar dolara ulaştı. Siber hafta boyunca bu artış %2 oldu ve 281 milyar dolara ulaştı. Çevrim içi harcamaların %47’si (99,3 milyar dolar) akıllı telefonlardan geldi. 2022 yılında Alman tüketicilerin %60’ı, İngilizlerin %58’i Black Friday alışverişlerini çoğunlukla internetten yapmayı planladı. Drive Research’ün Black Friday çılgınlığı hakkındaki yaptığı araştırmaya göre 2023 yılında; %82 giyim ve aksesuar, %73 elektronik ürünler öne çıkacak. Yine araştırmaya göre, kadınların indirimlerden yararlanma olasılığı, erkeklerin ise daha fazla harcama yapma olasılığı yüksek. 2018 yılındaki bir araştırma ise bu harcamaların %69’unun hediyelere gittiğini ortaya koyuyor.
🙏👌
👏