Su Medeniyeti


Sabunlar
Sabunlar

İslam dininin temizliğe büyük önem vermesi, İslam tarihine ve medeniyetine de tesir etmiştir. Osmanlı Medeniyetine “Su Medeniyeti” de denilmektedir. Osmanlıdan kalan sanat eserlerine baktığımız zaman bunların heykeller, anıtlar gibi gösterişe yönelik eserler değil, insanların ve diğer mahlukatın faydalandığı eserler olduğunu görürüz. Canlılara su vermek en büyük hayır kabul edildiği ve suyun bir çeşmeden aktığı sürece sevabının da devamlı olacağına inanıldığı için pek çok sultan, sadrazam ve hayır severler çeşmeler yaptırmıştır. Osmanlı hayırseverleri, yaptırdıkları çeşmenin “Allah yolunda, hayır için” yapıldığı manasında “fi sebilillah” yaptırırdı. Bu ifade halk dilinde kısaca “sebil” haline gelmiştir.

Çeşmeler sadece bir musluk ve duvardan ibaret görünse de aslında onun devamlı akabilmesi için arkasında kendi çağı açısından bakılınca belli bir teknik ve mimarlık sanatı olması gerektiği görülür. Öncelikle suyun doğal kaynaklardan alınıp mahalle aralarındaki çeşmelere kadar gelebilmesi için bentler, ızgaralar, havuzlar, su terazileri, künkler ve kemerler yapılması gerekmektedir. Osmanlı devrinden kalan eserlere bakıldığında bunların gayet düzenli bir şekilde yapılıp işletildiğini görürüz.

Çeşmelerin sadece inşa edilmesi yetmez, tesislerin tamiri, bakımı ve düzenli çalışması ve böylece suyun kesintisiz akması için bir de teşkilat kurulmuştur. Bu maksatla Kanuni Sultan Süleyman zamanında kurulan ve Su Nazırlığına bağlı olan Su yolcuları teşkilatının özel bir ocağı, yani meslek odası vardı. Ayrıca kadınların sokak çeşmelerine gidip gelmemeleri için saka denilen su taşıyıcıları da vardı. Sakalar getirdikleri suyu evin içine girmeksizin evin kapısı yanındaki tekneye boşaltırlar ve bu su, su tekneciğine bağlı bulunan bir borudan avludaki küplere dolardı. Yıkama için kullanılan bu sular kolay kullanılabilmesi için de musluklu bir tenekeye dökülerek tekne üstüne yerleştirilirdi.

Bu kullanma suyunun yanında içme sularını taşıyan sakalar da vardı. Eski İstanbullular sudan bir yudum aldılar mı onun Çırçır mı, Karakulak mı, Hamidiye mi, Kestanem mi, Çamlıca mı olduğunu anlarlardı.

Hamam Kültürü
Su Osmanlı’da sadece hayatı sürdürmek için muhtaç olduğumuz için değil, maddi ve manevi temizlik vasıtası olarak da önem kazanmıştır. İbadetleri yapmak için öncelikle temizlenmek gerektiğinden camilerin avlusuna şadırvanlar yapılmış ve hamamlar yaptırılmıştır.

“Kânunî Devrinde İstanbul” isimli kitabında şöyle anlatılır:
“İspanya’da ömrü boyunca iki kere yıkanmış hiçbir kadın ve erkek göremezsiniz. Türkler ise sık sık yıkanırlar. Türk hamamlarında bol su harcanır. Dünyada İstanbul kadar çeşmesi olan hiçbir şehir yoktur, her sokakta muhakkak bir çeşmeye rastlanır.”

O yıllarda Avrupa’da hakim olan görüş yıkanmanın çocuk düşürmeye ve türlü türlü hastalıklara yol açacağı yönündeydi. Hıristiyanlar bebekliklerindeki vaftizin etkisi azalmasın diye yıkanmamayı tercih ederdi. İspanya Kraliçesi İzabel, biri doğumunda, diğeri gerdek gecesi olmak üzere, tüm hayatında sadece iki kez yıkanmış olmakla övünüyordu.

Osmanlı devletinin kurulduğu topraklar üzerinde Bizans ve Roma’dan kalma hamamlar bulunuyordu. Romalılar hamamlarda uzun zaman keyif yapardı ve bu sırada köleler onlara hizmet ederdi. Osmanlılar hamamları İslami kurallara uygun bir şekilde kullandılar.

Hamamların en önemli fonksiyonu evinde banyo bulunmayan kişilerin, sıcak ve temiz suyla yıkanma imkânı bulmasıydı. İbadetlerin ifası için gusül abdestli olmak gerektiği için herkesin banyo yapma imkanına sahip olması çok önemliydi. Ayrıca soğuk havalarda her türlü temizlik ve öz bakım ihtiyaçlarını soğuk almadan giderebilmek için hamamları tercih ederlerdi.

Hamamlar, soğuk mevsimlerde bile sıcak bir ortamda ve bol sıcak suyla yıkanmayı sağladığı için sıhhi yerler olarak düşünülmüştür. Hamamlar, ısıtılmasında kullanılan yönteme göre isimlendirilir. Doğal sıcak su kaynağı üzerine inşa edilmiş ve genellikle sağlık amacıyla kullanılan yapılar, kaplıcalar olarak adlandırılır. Mahalle aralarındaki hamamlar ve suları ise odun yakılarak ısıtılırdı.

Mahalle aralarındaki hamamlara haftanın belli bir gün ve saatlerinde sadece kadınlar giderdi. Bir kısmı sadece kadınlara mahsus olan hamamlarının, temizliğin yanı sıra, kına gecesi, loğusa şerbeti ve benzeri kutlama ve eğlencelerde de önemli yeri vardı. O zamanlar kadınlar ve kızlar dışarıda pek gezmediği için oğlunu evlendirmek isteyen anneler de gelin adaylarını hamamlarda seçerlerdi.

Mis Kokulu Sabunlar
Osmanlılarda ise temizlik o kadar önemlidir ki, Osmanlı’da sanayi ilk kez sabunla başlamıştır. Üretilen sabun türlerinden birkaçı şunlardı: Girit sabunu, Arap sabunu, leke sabunu, fes sabunu, Trablus sabunu, çiçek sabunu, misk sabunu, Hünkari sabun, alaca sabun, kara sabun, kokulu sabun.

Osmanlı’da şehrin temizliğine de çok önem verilmiştir. Belediye başkanı yerindeki Subaşı’nın emrinde “çöpçü subaşı” bulunur ve sokakları acemi oğlanlarından görevli olanlara temizletirdi. Evliya Çelebi’nin anlattığına göre, sepetlerde toplanan çöpler deniz kenarlarında çamur teknelerinde ayrılır, içinde akçe, mangır veya işe yarar başka şeyler bulunursa bunlar çalışanların olurdu. Çöpler tabi artıklardan oluştuğu için çevreyi kirletmezdi.

Çöpçülerin hususi kıyafetleri olurdu ve keçe külahı giyerlerdi. Çarşı temizliğinden çarşı esnafı sorumluydu ve yapılan harcamalar “avarız sandığı” denilen esnaf sandıklarından karşılanırdı.

İslami Hayat Dergisi ~ Hayrünnisa YILMAZ
Sayı: 23 ~ Ocak 2014

Bu içeriği nasıl buldunuz?

Beğen Beğen
3
Beğen
Mutlu Mutlu
2
Mutlu
Eğlenceli Eğlenceli
0
Eğlenceli
Üzgün Üzgün
0
Üzgün
Olamaz Olamaz
0
Olamaz
Kızgın Kızgın
0
Kızgın
Komik Komik
0
Komik
İlginç İlginç
0
İlginç
Dijital Derginiz
Dijital yayıncılık alanında Türkiye, yükselen bir grafik çizmektedir. Bu amaç ile profesyonel işlere imza atmak üzere yola çıktık. 5. yılımızda araştırmayı seven herkese kapımızı açtık. Sizlerde makalelerinizi dergiCE'de paylaşarak, dijital dünyada yerinizi alabilirsiniz.

Yorumlar 0

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

İçerik Türünü Seçin
Kişilik Testi
Kişilik Hakkında Testler
Test
Cevaplamalı Testler
Anket
Oylamalı Seçenekler
Yazı
Biçimlendirilmiş Metinler
Puanlamalı Liste
Puanlamalı Liste
Video
Youtube, Vimeo, Vine vs
Ses/Müzik
Soundcloud, Mixcloud
Resim
GIF veya Resim