Çocuk Edebiyat ve Eğitim


Çocuk Edebiyat ve Kitap
Çocuk Edebiyat ve Kitap

İnsan hayatı bebeklik, çocukluk, gençlik, yetişkinlik ve yaşlılık gibi dönemlerden oluşur. Her dönem bir öncekinin devamı ve bir sonrakinin başlangıcı olduğundan dolayı, dünyaya geldikten sonraki ilk dönem olan bebeklik ve çocukluk, temel alışkanlıkların edinilmesi açısından hayati bir önem taşır(1). Bu bilindiği için de hemen her ülkede özellikle gelişmiş ülkelerde çocukların yalnız bedensel ve ruhsal değil düşünsel gelişmelerine de özen gösterilir, önem verilir(2). Düşünsel gelişimde, çocuğa olan ilgi, ailenin bilgi düzeyi, okumayla ilişkisi, evdeki ve okuldaki kitap, dergi ve gazeteler önemlidir.

Edebiyat ve Edebi Ürünler

Edebiyat (yazın) bize, sanatçı duyarlığı ile kurgulanmış bir yaşam sunar(3) ve edebiyatın eğitim bakımından değeri, insana çok çeşitli duyma, düşünme ve hareket etme örnekleri vermesidir(4). Edebi ürünler, insan ve yaşam gerçekliğini sanatçı duyarlığıyla kavramamıza; yaşamımıza yeni anlamlar katmamıza ve estetik değerlerimizi geliştirmemize yardımcı olurlar.

A. Ferhan Oğuzkan, çocuk edebiyat kavramını “1.Usta yazarlarca özellikle çocuklar için yazılmış olan ve üstün sanat nitelikleri taşıyan yapıtlardan oluşan yazın. 2.Çocukların yararlanabileceği her türlü yayını kapsayan bir yazın alanı(5)” diye tanımlamaktadır. Doç. Dr. Sedat Sever ise, çocuk edebiyatıyla ilgili söylemlerden yola çıkarak şu şekilde kapsayıcı bir tanım geliştirmiştir: Çocuk edebiyatı (yazını), erken çocukluk döneminden başlayıp ergenlik dönemini de kapsayan bir yaşam evresinde, çocukların dil gelişimi ve anlama düzeylerine uygun olarak duygu ve düşünce dünyalarını sanatsal niteliği olan dilsel ve görsel iletilerle zenginleştiren, beğeni düzeylerini yükselten ürünlerin genel adıdır(6).

Nitelikli çocuk edebiyat eserleri, edebiyatın altında ve basit bir tür değildir. Aksine, edebiyatın içinde en incelikli alandır. Diğer bir tabirle, “sehl-i mümteni”(7) dir, olmalıdır. Edebi bir eser, çocuksuluğu yansıtıyor, çocuk kalbinin duyarlıklarıyla özdeşleşebiliyorsa çocuğa göredir ve böyle bir kitap yetişkinlerce de okunabilir. Çocuksuluğu öne çıkarabilen edebiyatın, yediden yetmişe her yaştan okuru olacaktır.

Bilinir ki, ilk olarak çocukların okuması için yazılan Selma Lagerlöf’ün “Nils Holgerson’un Serüvenleri” (1906), Spyri’nin “Heidi”si, Exupery’nin “Küçük Prens”i çocuk kitabıdır ama her yaştan okura ulaşma başarısını göstermişlerdir(8).

Çocuk kitaplarının tarihine inilince, 16. yüzyıla kadar çocuklar için yazılmış bir kitap olmadığı görülür. Okur-yazarlık artışıyla çocuklar yetişkinlerin kitaplarına kendiliğinden yönelirler. Günümüzde çocuk klasikleri dediğimiz birçok kitap, yetişkinler için yazılıp çocuklar tarafından okunmaya başlanan kitaplardır. Böylece “Dünya çocuk klasikleri” doğar(9). 19. yüzyıl ortalarında çocuk edebiyatı kültürü oluşur ve 20. yüzyılın başlarından itibaren çocuklar için kitap yazılması çocuk edebiyat için bir açılım getirir.

Bilimsel gelişmelerin çocuk dünyasının ve çocuğun tanınmasını kolaylaştırmasıyla birlikte bu alandaki çalışmalar da yaygınlaşır. Eğitimci yazarlar tarafından çocukluk çağlarına göre edebiyat yapılması gündeme getirilir. Eğitimci yazarlara ilk tepki ise, çocuk dünyasına belirli kelimelerle seslenilmesine öğretici metin yazarlığı denilebileceği eleştirisiyle, edebiyatçılardan gelir. Yaklaşık iki yüz yıldır, edebiyat-çocuk edebiyatı tartışmaları bu şekilde devam etmektedir.

Dr. Fatih Erdoğan, ülkemizde çocuk edebiyatının kuramsal çerçevesinin çizilmemiş olmasını iki nedene bağlamaktadır:

  1. Çocuk edebiyatının var olup olmadığı tartışması henüz pek yenidir.
  2. Disiplinler arası ilişkiler henüz kurulmamıştır. (10)

Çocuk-kitap ilişkisinde bir kişinin sadece çocuğu veya sadece edebiyatı bilmesinin yetmediği görülmektedir. Çocuk edebiyatı, içine girdikçe genişleyen ve araştırma yapanlara yeni ufuklar açan bir alandır(11). Bundan dolayı, şimdiye kadar tartışıldığı gibi daha uzun yıllar üzerinde araştırmalar ve tartışmalar yapılması muhtemeldir. Sanat ve eğitim açısından nitelikli ürünler ortaya koyabilmek için gerekli olan ise kanımca, “çocuk” ortak paydasında birleşebilmektir.

Çocuk Kitapları ve Özellikleri

Çocuk kitapları, okumaya bağlı olarak çocukların, bazı özelliklerinin gelişmesine yardımcı olmaktadır. Bu özellikleri Spink (1989) şu şekilde sıralamıştır:

  • Fiziksel gelişim: Çocuklar, çocuk kitapları sayesinde kendi fiziksel özelliklerini tanıma ve keşfetme fırsatını yakalarlar.
  • Zihinsel gelişim: Çocuk kitabı, çocuğa çeşitli bilgiler vererek, zihinsel gelişimine katkıda bulunur.
  • Dil gelişimi: Çocuk kitabı çocuğa, kendisinin veya başkasının okuması yoluyla dilinin gelişmesine yardımcı olur.
  • Duygusal gelişim, kişilik gelişimi, ahlaki gelişim, ruhsal gelişim ve sosyal gelişim: Çocuk kitabında yer alan konu, olaylar, karakterler, duygular ve bunların özellikleri, kitabın verdiği mesaj ve bu mesajın etkileri çocuğun duygusal, ahlaki, ruhsal, sosyal ve kişilik açısından gelişimine katkıda bulunur(12).

Bugün, okuma alışkanlığının iyi çocuk kitaplarıyla kazanılacağı, çocuk yaşlarda kitaplarla yapılan olumlu tanışmanın ileriki yaşlara da yansıyacağı herkesin kabul ettiği bir gerçektir. Çocuk kitaplarının çocuklar tarafından sevilmesi, dinlenmesi ve okunması için biçim (kullanılan malzeme, boyut, ağırlık, kapak ve ciltleme, punto, mizanpaj ve resimleme) ve içerik (tema, konu, karakterler, dil ve üslup) açısından uygun özelliklere sahip olması gerekmektedir. Sonuç olarak, biçim ve içerik olarak uygun hazırlanmış kitapların, çocuğun bütün gelişim alanlarını ve eğitimini destekleyebildiği kabul edilmektedir.

Çocuk Edebiyatı Kitapları

Peki nitelikli ve uygun çocuk edebiyat ürünlerine, çocuk kitaplarına nasıl ulaşılacak? Ürünün kategorisi ne olursa olsun, her alanda gelişmeyi önce nicelik artışı başlatır, ancak bir değerlendirme sürecinden sonra niteliksel gelişim sağlanır(13). Çocuk yayıncılığı, uzun yıllar Batı kaynaklı (çeviriler ile) ilerleyen bir sektör olagelmiştir. Çocuk kitapları konusunda ülkemizde var olduğu savunulan hızlı üretim artışının, zamanla sağlıklı bir değerlendirme sürecine gireceği kaçınılmazdır. Piyasadaki kitaplar; başta okurlar (çocuk, anne-baba, öğretmen vd.) olmak üzere, edebiyatçılar, eğitimciler, yazarlar, çizerler, kütüphaneciler, bilim adamları ve yayınevleri tarafından değerlendirilecektir. Üretim süreci ve ürünlerin nesnel ölçütler ışığında bilimsel bulguların süzgecinden geçirilmesi, neyin doğru neyin yanlış olduğunu anlayabilmemiz için kullanabileceğimiz tek yöntemdir(14).

Çocuk kitaplarının birer sanat yapıtı olarak değerlendirilmesinde en büyük sorumluluk yazar, çizer ve yayınevlerine düşmektedir. Bir doktorun “Affedersiniz hastanıza yanlış tanı koymuşum” ya da bir eczacının “Affedersiniz hastanıza yanlış ilaç vermişim” deme lüksü yoktur. Çocuk yazarının da hiçbir zaman “Affedersiniz” deme hakkı yoktur(15); çocuk çizerinin ve yayınevlerinin de…

Çocuğu tanıyıp, çocuk ürünlerini küçümsemeyerek, çocuklar için eser ortaya koymanın yetişkinlerinkinden daha zor ve daha sorumluluk isteyen bir görev olduğu kabullenilirse; toplumun her katmanından yetişkin, bu önemli vazife için seferber olarak elinden geleni yapmaya çalışırsa güzel sonuçlara ulaşılacaktır.

Çocuklar için kitap önerileri

Çocuk ve kitap ile ilgili yapılan araştırmalar ışığında ortaya genellikle şu öneriler çıkmaktadır:
Çocuk edebiyat yayınları, alanında çalışacak olanlara rehberlik yapacak bir uzman heyeti oluşturulmalı; bunun için çocuk edebiyatı enstitüsü vb kurulmalıdır.

Anne-baba, öğretmenler ve yayınevleri, çocuk edebiyatı ve gelişimi konusunda bilinçlendirilmelidir. Yeni ve istenen türde çocuk edebiyatı ürünlerinin oluşması için yayınevleri ve ilgili bakanlıklar yazarlara açık yarışmalar düzenlemeli yahut ilgili çalışmaları desteklemelidir. Yayınevleri, çocukların ihtiyaç ve beklentilerini dikkate almalıdır; ayrıca satın alınabilir fiyatla kitap üretmeye çalışmalıdırlar.

Yayınevleriyle konunun uzmanları; kitapları konusunda işbirliği ve iletişim içinde olmalıdırlar. Öneriler dikkate alınıp, uygulamaya konulabildikçe; çalışmalar önemsenip, destek gördükçe ülkemizde de çocuk yazını/çocuk yayıncılığı daha iyi bir ivme kazanacak ve ürünlerdeki nitelik artacaktır. Bu noktada “bizim” diyebileceğimiz ürünlerin (çeviriler yanında hatta onları geçecek şekilde) ortaya konması ve destek görmesi gerekmektedir. Dünyada olduğu gibi ülkemizde de çağında var olacak ve çağını aşarak okunmaya değer bulunacak yazarlar olmalı!? Çocuk yazını dendiğinde zihnimizde sadece “Batı klasikleri”, “dünya klasikleri” karşılık bulmamalı. Onlar da olmalı, evet ama…

Usta, işinin ehli yazarlarımız içinden çocuk duyarlığını yakalayabilenlerin yapıtlarıyla tanışıp, onları da okuyabilmeliyiz. Doğrusu, yazı veya kitapları çoğunlukla büyükler tarafından hatırlanan biri olmaktansa, çocuklarca hatırlanmayı tercih ederdim/ederim. Hangimiz çocukluğumuzdaki “yazar” ve “kitapları” yetişkinken okuduklarımızdan daha net hatırlamayız ki!?… Ve o saf çağlarımızda sevdiğimiz kitaplar değil midir büyüdüğümüzde de kitap okumamızı sevgiyle/ilgiyle devam ettiren?

Son olarak, telif yapıtlar arasında da nitelikli olanlar yukarıda belirtildiği şekilde ortaya çıkacaktır. Pek çok ürün arasından geleceğe kalabilenler de olacaktır ümidindeyiz. Önemli olan şu an içinde elden gelenin yapılmaya çalışılması…

Çağdaş Çocuk Edebiyatı Çabaları

Gökşen(16) masalı “insanoğlunun evren, dünya, hayat, tabiat, toplum ve kendisiyle ilgili tarihi oluşum, fikir, istek ve izlenimlerinin az veya çok değişikliğe uğrayarak, ağızdan ağza geçme yoluyla çağımıza ulaşan ananevi hikaye etme örnekleri” olarak tanımlamıştır. Çokum ise, “Masal her ne kadar geçmişin bir ürünü olarak gözüküyorsa da her çağda, bugün de ihtiyaç duyulan bir tür olmuştur(17)” demektedir. Masal, masalımsı hikaye ve öykü, çocuk edebiyatında hiçbir zaman eskimeyecek olan türlerdendir.

Çocuk kitapları alanında son yıllarda hızla artan güzel çalışmalar sevindirici ve takdir edilesidir. Öğretmenlerin, anne-babaların ve çocukların daha iyisini ve uygununu seçme şansı günden güne artmaktadır.

DİPNOTLAR:
1- Gönen, Mübeccel. Anaokuluna Giden Dört-Beş Yaş Çocuklarına Resimli Kitaplarla Yapılan Eğitimin Dil Gelişimine Etkisinin İncelenmesi, Hacettepe Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Basılmamış Doktora Tezi, Ankara, 1988,
2- Alpay, Meral. Ya-Pa Okul Öncesi Eğitim Semineri, Ya-Pa Yayınları, İstanbul, 1984,
3- Sever, Sedat. Çocuk ve Edebiyat, Kök Yayıncılık, Ankara, 2003,
4- Kavcar, Cahit. Edebiyat ve Eğitim, Engin Yayınevi, Ankara, 1999; Sever, Sedat. Çocuk ve Edebiyat, Kök Yayıncılık, Ankara, 2003,
5- Oğuzkan, A. Ferhan. Eğitim Terimleri Sözlüğü, A.Ü.Basımevi, Ankara, 1981,
6- Sever, Sedat. Çocuk ve Edebiyat, Kök Yayıncılık, Ankara, 2003,
7- Sehl-i Mümteni: İlk bakışta kolay gibi görünen, ama taklit edilmeye kalkıldığında benzeri meydana getirilemeyen eserler için kullanılır. En derin fikirleri bile sade kelimelerle ifade edebilme sanatıdır (Kocakaplan, İsa. Açıklamalı Edebi Sanatlar, Damla Yayınevi, İstanbul, 1998),
8- 99 Soruda Çocuk Edebiyatı, Çocuk Vakfı Yayınları, İstanbul, 1994,
9- Carrol’un Alis Harikalar Diyarında adlı kitabı buna ilginç bir örnektir. Alis, önce büyükler sonra çocuklar tarafından okunmuş bir klasiktir. Charles Lutwidge Dodgson isimli, Oxford Üniversitesi’nde görevli, alanında çok başarılı ve ünlü bir matematik profesörünün 1865 yılında, “Lewis Carrol” takma adıyla yazdığı “Alice Harikalar Ülkesinde” (Alice’s Adventures in Wonderland) kitabıyla çocuk dünyasına büyüklerin örneklerini ustaca yerleştirmiştir. Dodgson, alanındaki kitaplarını kendi ismiyle, çocuk kitaplarını mahlasıyla yazmış ve bu kitapların içindeki benzetmelerde kullandığı pek çok ögenin kaynağını matematik bilgisinden alarak fen bilimlerinden oldukça esinlenmiş bir bilimadamı/yazardır,
10- Erdoğan, Fatih. Türkiye’de 1996-1998 Yılları Arasında Yayımlanmış Çocuk Kitaplarının İçerik Analizi, Binbir Kitap Çocuk Araştırmaları Dergisi, Sayı:3, İstanbul, 1999/1,
11- 99 Soruda Çocuk Edebiyatı, Çocuk Vakfı Yayınları, İstanbul, 1994,
12- Kocabaş, İlknur. Çocuk Kitabı Seçim Kriterleri ve 1997 Yılını Kapsayan Bir Değerlendirme, Hacettepe Üniversitesi, Sos. Bil. Ens. Yüksek Lisans Tezi, Ankara, 1999,
13- Erdoğan, Fatih. Türkiye’de 1996-1998 Yılları Arasında Yayımlanmış Çocuk Kitaplarının İçerik Analizi, Binbir Kitap Çocuk Araştırmaları Dergisi, Sayı:3, İstanbul, 1999/1,
14- Erdoğan, Fatih, Aynı yer,
15- İzgü, Muzaffer. Çocuklar İçin Üreten Bir Yazar “Affedersiniz” Diyemez, Çoluk Çocuk Dergisi, Kök Yayıncılık, Ankara, 2003,
16- Gökşen, Enver Naci. Örnekleriyle Çocuk Edebiyatı, Remzi Kitabevi, İstanbul, 1985,
17- Çokum, Sevinç. Çocuk Edebiyatı Yıllığı, Gökyüzü Yayınları, İstanbul, 1988.

Bu içeriği nasıl buldunuz?

Beğen Beğen
1
Beğen
Mutlu Mutlu
3
Mutlu
Eğlenceli Eğlenceli
1
Eğlenceli
Üzgün Üzgün
0
Üzgün
Olamaz Olamaz
0
Olamaz
Kızgın Kızgın
0
Kızgın
Komik Komik
0
Komik
İlginç İlginç
0
İlginç
Dijital Derginiz
Dijital yayıncılık alanında Türkiye, yükselen bir grafik çizmektedir. Bu amaç ile profesyonel işlere imza atmak üzere yola çıktık. 5. yılımızda araştırmayı seven herkese kapımızı açtık. Sizlerde makalelerinizi dergiCE'de paylaşarak, dijital dünyada yerinizi alabilirsiniz.

Yorumlar 0

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

İçerik Türünü Seçin
Kişilik Testi
Kişilik Hakkında Testler
Test
Cevaplamalı Testler
Anket
Oylamalı Seçenekler
Yazı
Biçimlendirilmiş Metinler
Puanlamalı Liste
Puanlamalı Liste
Video
Youtube, Vimeo, Vine vs
Ses/Müzik
Soundcloud, Mixcloud
Resim
GIF veya Resim